Głównym tematem mojej prezentacji jest zmieniająca się sytuacja w Stanach Zjednoczonych w kontekście odbiorców polskich bibliotek, muzeów i archiwów. Podobnie jak wszędzie na świecie, nasze instytucje prosperują, gdy szerokie grono odbiorców korzysta z naszych zbiorów bibliotecznych i archiwalnych oraz podziwia naszą sztukę. Wyzwaniem, przed którym obecnie stoimy, jest malejące zainteresowanie polską kulturą, polonistyką i naukami o Polsce w ciągu ostatnich dwóch dekad. Trendy wskazujące na spadek liczby osób poszukujących wiedzy o Polsce i doświadczenia polskiej kultury, zapoczątkowane ponad 20 lat temu, zdają się przyspieszać.

Analizując, kim są odbiorcy odwiedzający nasze instytucje, możemy podzielić ich na trzy nierównoliczne grupy:

1. Najliczniejsza grupa – osoby polskiego pochodzenia, zainteresowane historią, literaturą lub innymi dziedzinami związanymi z Polską.
2. Osoby, które odkryły Polskę poprzez edukację (głównie wyższą) i chcą pogłębić swoją wiedzę.
3. Najmniej liczna grupa – osoby bez polskich korzeni ani formalnego wykształcenia polonistycznego, o szerokich zainteresowaniach kulturowych, pragnące poznawać różne tradycje i społeczeństwa.

Pierwsza grupa starzeje się i szybko kurczy, ponieważ emigracja Polaków do USA drastycznie zmalała po 2004 roku. Łatwy dostęp do rynku pracy w Unii Europejskiej oraz jego bliskość geograficzna ograniczyły migrację do Stanów Zjednoczonych, która wcześniej miała charakter stały. Zastąpiła ją masowa, często tymczasowa migracja do krajów UE. Ameryka przestała być postrzegana jako kraj szybkiego wzbogacenia się i nieograniczonych możliwości, w którym nasi rodzice i dziadkowie zakładali nowe domy i odwiedzali ojczyznę jako zamożni emigranci. Zastąpili ich polscy turyści, studenci i profesjonaliści biegle posługujący się językiem angielskim, często zatrudnieni w amerykańskich korporacjach.

Tę zmianę migracyjną najlepiej ilustruje liczba Polaków, którzy uzyskali stały pobyt w USA: na początku XXI wieku przekraczała ona 100 000 rocznie, natomiast w 2024 roku spadła do około 7 000 osób. W rezultacie pierwsza grupa – polscy migranci zainteresowani korzystaniem z naszych bibliotek, archiwów i muzeów – gwałtownie się kurczy.

Nie mamy wpływu na wydarzenia międzynarodowe, które napędzają zmiany migracyjne. Dlatego, aby utrzymać zaangażowanie i znaczenie naszych instytucji, musimy skoncentrować się na dwóch pozostałych grupach odbiorców. Trzecia grupa – Amerykanie bez polskich korzeni i bez formalnego wykształcenia polonistycznego – wymaga od nas nieustannego tworzenia atrakcyjnej oferty, ponieważ konkurujemy z wieloma organizacjami promującymi inne kultury i tradycje. Zachęcenie tej grupy do odwiedzania naszych instytucji to ogromne wyzwanie, które wykracza poza zakres tej prezentacji.

W niniejszej prezentacji chciałabym skupić się na drugiej grupie – Amerykanach, którzy dzięki formalnej edukacji rozwinęli zainteresowanie Polską i chcą je pogłębiać z naszą pomocą. PIASA, założona przez grupę polskich naukowców, artystów i intelektualistów podczas II wojny światowej, od zawsze gromadziła członków zaangażowanych w nauki o Polsce. W ostatnich dekadach coraz częściej są to osoby wykształcone w USA, które pracując w instytucjach akademickich, wykładają nauki o Polsce w różnych dyscyplinach na amerykańskich uczelniach. Do młodszego pokolenia członków PIASA należą również amerykańscy studenci literatury polskiej, historii, kultury i innych dziedzin, którzy czasem kontynuują studia w tych obszarach i często sami zostają wykładowcami akademickimi.

Zazwyczaj Amerykanie bez polskich korzeni odkrywają Polskę poprzez edukację uniwersytecką, ponieważ program nauczania w amerykańskich szkołach podstawowych i średnich nie koncentruje się na konkretnych regionach świata i jedynie ogólnie obejmuje zagadnienia związane z Polską. Wraz ze zmniejszającą się liczbą specjalistów wykształconych w USA w zakresie nauk o Polsce, PIASA staje przed poważnym wyzwaniem – malejącą liczbą wykształconych Amerykanów zajmujących się tą dziedziną oraz konsekwentnie mniejszym zainteresowaniem polskimi bibliotekami i archiwami.

Biorąc pod uwagę moje osobiste doświadczenie i wieloletnią pracę w szkolnictwie wyższym – zarówno jako wykładowczyni, jak i administratorka – chciałabym opisać pewne trendy w tym sektorze, które negatywnie wpływają na zainteresowanie amerykańskich studentów polską kulturą i ogólnie Polską. Amerykańskie szkolnictwo wyższe różni się od europejskiego: większość europejskich studentów koncentruje się niemal wyłącznie na przedmiotach z wąskiej, wybranej dyscypliny. Na przykład w Europie, studiując ekonomię, cały program nauczania skupia się na przedmiotach związanych z tą dziedziną.

Natomiast studenci amerykańscy dzielą swój czas między zajęciami z wybranej specjalizacji a przedmiotami rozwijającymi kompetencje ogólne – takie jak komunikacja, myślenie analityczne i krytyczne – oraz przedmiotami humanistycznymi, określanymi jako tzw. kształcenie ogólne. Każdy student, niezależnie od kierunku studiów, wybiera z listy kursów oferowanych przez uczelnię przedmioty ogólnokształcące, które obejmują różnorodne dziedziny: nauki społeczne, przyrodnicze, humanistyczne (np. historię, sztukę, nauki ścisłe, cywilizację świata).

W związku z tym, studenci inżynierii czy biznesu są zobowiązani do zaliczenia szeregu kursów spoza swojej specjalizacji, mających na celu poszerzenie ich wiedzy o świecie i zapoznanie ich z dyscyplinami, z którymi wcześniej nie mieli styczności. To właśnie te przedmioty ogólnokształcące często przyciągają do naszych instytucji gości, którzy chcą pogłębić zrozumienie tematów poruszanych na uczelni. Niektórzy amerykańscy studenci, po ukończeniu czteroletnich studiów licencjackich, kontynuują naukę, uzyskując doktoraty i zostając wykładowcami w dziedzinach związanych z Polską.

Przykładowo, w składzie Rady Nadzorczej PIASA znajdowało się kilku naukowców, którzy nie mieli żadnych rodzinnych powiązań z Polską, a ich zainteresowanie naukami o Polsce zostało zainspirowane przez kurs ogólnokształcący na studiach licencjackich. Ostatecznie doprowadziło ich to do uzyskania doktoratu w tej dziedzinie.

Od kilku lat amerykańskie szkolnictwo wyższe przechodzi znaczącą transformację. Większość uczelni, w obliczu spadku liczby studentów (wynikającego z przemian demograficznych) oraz rosnącej presji na obniżenie kosztów edukacji, ogranicza liczbę przedmiotów wymaganych do ukończenia studiów. Cięcia te dotyczą przede wszystkim kursów ogólnokształcących, w tym historii, literatury i sztuki. Likwidacja przedmiotów z zakresu polonistyki oraz innych nauk humanistycznych znacząco zmniejszyła — i nadal zmniejsza — liczbę Amerykanów uczących się o Polsce w trakcie studiów.

Wraz ze spadkiem zainteresowania naukami o Polsce, maleje liczba doktorantów w tej dziedzinie, co dodatkowo pogłębia trend zanikania wiedzy o Polsce w środowisku akademickim. Choć nadal możemy liczyć na polskich rodziców i dziadków, którzy przekazują swoje dziedzictwo kolejnym pokoleniom, malejąca imigracja z Polski ogranicza jednak liczbę dzieci polskich emigrantów, dla których studia polonistyczne byłyby naturalnym wyborem.

W konsekwencji liczba programów, kursów i studentów mających styczność ze studiami o Polsce w USA systematycznie spada. Ilustruje to malejąca liczba doktoratów w tej dziedzinie, nawet na najbardziej prestiżowych uczelniach, takich jak Harvard czy Columbia. Wraz z tym spadkiem zmniejsza się również liczba studentów studiów licencjackich w pokrewnych dyscyplinach. Pojawia się zatem pytanie: kto będzie odwiedzał nasze archiwa, studiował nasze kolekcje, wypożyczał nasze książki i zwiedzał nasze muzea w nadchodzącej dekadzie? Jak dotrzeć do Amerykanów, którzy nie mieli styczności z Polską w trakcie swojej edukacji?

To trudne wyzwanie dla polskich muzeów, archiwów i bibliotek — i nie ma tu prostych ani szybkich rozwiązań. Jak często bywa, częściową odpowiedzią mogą być fundusze. Środki zewnętrzne mogą wesprzeć promocję studiów o Polsce na uczelniach, finansowanie stypendiów dla studentów zainteresowanych Polską, a także fundowanie katedr w pokrewnych dyscyplinach. Przykładem udanego przedsięwzięcia była współpraca Uniwersytetu Columbia z polską instytucją rządową, wspierająca Wydział Studiów Polskich.

Niestety, finansowanie środowiska akademickiego jest kosztowne i często przekracza możliwości prywatnych darczyńców. Dlatego wyzwanie dla polskich instytucji rządowych brzmi: jak znaleźć fundusze na wsparcie studiów o Polsce w najbogatszym kraju świata?

Jeśli nie podejmiemy zdecydowanych działań dziś, jutro może zabraknąć tych, którzy będą opowiadać historię Polski w języku angielskim. Nasze dziedzictwo, nasza kultura i nasza obecność w amerykańskiej przestrzeni akademickiej nie przetrwają same z siebie – muszą być pielęgnowane, wspierane i promowane z odwagą i wizją. Bo jeśli my nie zadbamy o pamięć o Polsce, nikt nie zrobi tego za nas.