Jako bibliotekarz Biblioteki Polskiej od prawie 40 lat poznawałem bogatą historię Polonii w Montrealu i jej wkład w rozwój tego pięknego miasta. Przykładem tego jest podarowanie przez Polonię miastu pomnika największego astronoma świata - Mikołaja Kopernika. Było to ważne dla polskiej społeczności wydarzenie.

Historia powstania tego pomnika w Montrealu to fragment z życia Polonii kanadyjskiej w dość ważnym okresie jej historii. W maju 1960 roku ponad 200 przedstawicieli organizacji polonijnych zrzeszonych w Kongresie Polonii Kanadyjskiej jednogłośnie postanowiło uczcić 1000-lecie chrztu Polski w 1966 roku.

Postanowiono, że główne obchody Millenium będą miały miejsce w Montrealu podczas Wystawy Światowej Expo 67, czyli od kwietnia do października 1967 roku.

Wśród różnych propozycji za najważniejszą uznano projekt architekta Andrzeja Madeyskiego ufundowania pomnika Mikołaja Kopernika, wzorowanego na pomniku stojącym w Warszawie. To miał być drugi odlew z oryginału w Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze.

Uznano, że Kopernik, jako wszechstronny humanista i światowej sławy astronom, jest znakomitym reprezentantem naszego dorobku w dziedzinie nauki i wkładu w kulturę człowieka. Uważano, że jego postać doskonale współgra również z tematem Wystawy Światowej Człowiek i jego świat. Umieszczenie pomnika w zespole pawilonów poświęconych „człowiekowi-odkrywcy" to słuszny hołd dla człowieka, który położył podwaliny pod współczesną naukę o wszechświecie. Ponadto uznano, że ofiarowanie pomnika Kanadzie w setną rocznicę powstania jej Konfederacji byłoby wyrazem przywiązania Polonii do tego kraju.

Powołano Obywatelski Komitet Budowy Pomnika Mikołaja Kopernika w Montrealu, którego przewodniczącym został inż. Eugeniusz Baranowski. Komitet dokonał niezwykłego wysiłku. Nie tylko udało się zebrać potrzebną kwotę (wśród 1700 darczyńców zebrano ponad 48,6 tys. dolarów), ale Komitet zajął się wszystkimi sprawami związanymi z oddaniem pomnika do użytku, jego transportem i promocją imprezy (specjalne plakaty, kartki świąteczne, konferencje prasowe itp.)^[1].

Przewodnik po Expo 67, wydany w języku francuskim i angielskim w nakładzie 10 mln egzemplarzy, zawiera tekst o Koperniku i informację, że pomnik Kopernika jest darem Polonii dla Kanady z okazji 1000-lecia Chrztu Polski i 100-lecia Federacji Kanadyjskiej.

Było to osiągnięcie propagandowe, o dużym znaczeniu, ponieważ Polska nie uczestniczyła w Expo 67, a planowane stoisko Polonii w pawilonie federalnym nie zostało zrealizowane. Mikołaj Kopernik na swoim pomniku był więc głównym przedstawicielem narodu polskiego na tej wspaniałej światowej wystawie, którą odwiedziło ponad 50 mln zwiedzających. Był magnesem przyciągającym tysiące dzieci, młodzieży i dorosłych.

Po zakończeniu wystawy - 19 maja 1968 roku, w ramach obchodów Święta Narodowego Trzeciego Maja - pomnik Kopernika został oficjalnie przekazany burmistrzowi Montrealu. Szczególny akt przekazania wymalował na pergaminie malarz Aleksander Olesko-Ferworn. Tekst kaligraficzny rozpoczynał się od słów:

Ku pamięci Tysiąclecia Polski Chrześcijańskiej i dla utrwalenia wciąż żywego przywiązania do dziedzictwa kulturowego ich przodków, a jednocześnie dla uczczenia 100. Konfederacji Kanady, ten pomnik jest niniejszym podarowany miastu Montreal (...).

W uroczystości wzięli udział działacze Kongresu Polonii Kanadyjskiej, przedstawiciele duchowieństwa, organizacji polonijnych oraz tysiące widzów. W listopadzie 1968 roku pomnik stanął na placu Chaboillez, tuż przed nowo powstającym Planetarium Dow. Stał pod tym adresem prawie pół wieku.

Rok 1973 został ogłoszony przez UNESCO Rokiem Kopernika. W Kanadzie pod honorowym patronatem Gubernatora Generalnego, powołano Kanadyjski Narodowy Komitet 500-lecia Kopernika. Różne organizacje i uniwersytety opracowywały swoje okolicznościowe plany.

Royal Society of Canada zorganizowało jednodniowe wydarzenie 28 listopada 1973 roku w Ottawie. Program rozpoczął się sympozjum „Dokąd idziemy" na zakończenie otwarto dużą wystawę o Koperniku przygotowaną przez Bibliotekę Narodową. W Operze Narodowego Centrum Sztuki odbył się uroczysty koncert, podczas którego wykonano specjalnie napisane na ten dzień dzieło muzyczne „Mikołaj Kopernik". W konferencji, koncercie i wystawie brały udział tysiące mieszkańców Ottawy.

Na Uniwersytecie McGill w Montrealu, jak informował w swoim sprawozdaniu jego ówczesny rektor, w holu Biblioteki Uniwersyteckiej pokazana została wystawa, a na niej zbiór pamiątkowych znaczków pocztowych z całego świata, mapa podróży Kopernika oraz album upamiętniający uroczystości otwarcia pomnika Mikołaja Kopernika na Expo 67.

Polski Instytut Naukowy w Kanadzie opublikował broszurę Kopernik i jego świat: szkic biograficzny (1972) autorstwa Wandy Stachiewicz, założycielki Biblioteki Polskiej na Uniwersytecie McGill. Książka ta ukazała się w językach francuskim i polskim, a związku z dużym zainteresowaniem pod tytułem ukazało się drugie wydanie angielskie.

Jak pisze pani Wanda Stachiewicz w swoich pamiętnikach Podróż przez historię, w ciągu miesiąca sprzedano dziesięć tysięcy egzemplarzy (głównie w sklepie z pamiątkami w Planetarium).

W 2011 roku miasto Montreal ogłosiło budowę nowego Planetarium Rio Tinto na miejscu dawnej wioski olimpijskiej. Pozwoliłem sobie zapytać ówczesnego dyrektora Planetarium, pana Pierre'a Lacombe, czy w nowej koncepcji architektonicznej znajdzie się miejsce dla pomnika naszego wielkiego astronoma. Nie dość, że zapewniono mnie, że pomnik zostanie przeniesiony, to na dodatek będzie poddany gruntownej konserwacji. Pół wieku wpływu montrealskiego smogu i gołębi było wyraźnie widoczne. Miasto dotrzymało słowa. Dwa lata później Kopernik stanął w nowym miejscu, tuż za stadionem olimpijskim, w bezpośrednim sąsiedztwie Planetarium.

5 października 2013 roku odbyło się symboliczne odsłonięcie pomnika, w którym udział wzięli: dyrekcja Planetarium, przedstawiciele władz miejskich, władze Kongresu Polonii Kanadyjskiej, Konsul Generalny RP w Montrealu, polskie organizacje, młodzież z polskich szkół oraz licznie zgromadzona publiczność. Dzięki małej ekspozycji zorganizowanej przez Bibliotekę, uczestnicy wydarzenia mogli zapoznać się z sylwetką astronoma oraz z historią ufundowania pomnika.

Cieszono się, że wszyscy, którzy odwiedzą Planetarium, będą przechodzić obok naszego wielkiego rodaka, który „wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię". Członkowie Polonii montrealskiej z dumą pokazywali pomnik wszystkim gościom spoza naszej prowincji. Rzeźba z brązu ma około 2,8 metra wysokości. Astronom trzyma w lewej ręce astrolabium w kształcie kuli, a w prawej kompas.

Pusta ręka Kopernika  

Radość trwała do maja 2018 roku, kiedy to bawiący w Montrealu gość Biblioteki Polskiej, archiwista Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej z Nowego Jorku Teofil Lachowicz, oglądając pomnik astronoma, natychmiast zauważył jego pustą lewą rękę. Astrolabium zniknęło! E-mail skierowany następnego dnia w tej sprawie do Planetarium długo pozostawał bez odpowiedzi. Zastanawiano się, czy astrolabium nie padło łupem złomiarzy - zbieraczy metali kolorowych, którym udało się odkręcić tablice pamiątkowe z niejednego montrealskiego budynku czy pomnika^[2].

Wreszcie, po telefonicznej interwencji z dyrekcji Planetarium przyszła odpowiedź, że astrolabium zostało wysłane do renowacji. Wydawało się to trochę dziwne, ponieważ odnowiono go zaledwie 5 lat wcześniej, a wykonane było z solidnego brązu. Remont trwał dość długo, kolejne zapytania kierowane do Planetarium pozostały bez odpowiedzi, mimo że interweniował w tej sprawie także prezes Kongresu Polonii Kanadyjskiej.

W międzyczasie w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika rozpoczęto duże prace budowlane i dostęp do pomnika był utrudniony. Sąsiedztwo pomnika przestało zachęcać do odwiedzin i pokazywania go znajomym. Jak to w życiu, pustą rękę astronoma „przesłoniły" inne sprawy.

W dniu 18 września 2020 roku, w samym środku epidemii koronawirusa, otrzymałem e-mail od dyrektora Planetarium - pana Oliviera Hernandeza - informujący, że Kopernik na pomniku w końcu odzyskał swój globus. Do listu załączono nawet zdjęcie. Uporządkowano również plac wokół pomnika. Wszystko dobrze się skończyło.

Ale nie na długo...  

W 2022 roku w okolicach Stadionu Olimpijskiego miasto Montreal sfinansowało kolejną dużą modernizację ulicy Pierre Cobertin.

W morzu pomarańczowych plastikowych pachołków i zabitych deskami budowli trudno było ponowienie dotrzeć do pomnika naszego wielkiego astronoma. W 2023 roku wygląda to już lepiej, zniknęły pomarańczowe pachołki i przeszkody, ale do samego pomnika nie można podejść. Jest ogrodzony, wokół leżą stosy marmurowych płyt. Jesienią wszystko ma być posprzątane i nareszcie wielki astronom, który „wstrzymał Słońce, a ruszył Ziemię", będzie mógł spokojnie witać gości udających się do Planetarium.

2023 rok – 550 rocznica urodzin Kopernika

Z inicjatywy Jerzego Baryckiego, działacza polonijnego z Windsor Ontario, Kongres Polonii Kanadyjskiej ogłosił akcję „Copernicus in Canada: Celebrating the 550th Anniversary of His Birth". Jerzy Barycki był też autorem okolicznościowej wystawy, która w trzech wersjach językowych krąży po Kanadzie, a czasowo także po Polsce. Również nasza Biblioteka w Montrealu ma swój udział w tym sukcesie. Ponadto na Facebooku pod tą nazwą została utworzona grupa publiczna, na której odnotowywane są wszelkie wydarzenia „kopernikowskie": wystawy, koncerty, konferencje. Kombatanci z SPK wraz z harcerzami z prowincji Ontario utworzyli nawet ośrodek Camp Copernicus.

W Montrealu na Uniwersytecie McGill 20 kwietnia 2023 roku otwarta została wystawa, na której zaprezentowano oryginalne dzieło Kopernika De revolutionibus orbium celestium, wydane w Norymberdze w 1543 roku, oraz dokumenty i publikacje związane z Kopernikiem ze zbiorów Biblioteki. Podczas prezentacji przygotowanej wspólnie przez The Osler Library of the History of Medicine, jednej z czołowych bibliotek historii medycyny na świecie oraz Polski Instytut Naukowy w Kanadzie, wygłoszono dwa odczyty - dyrektora Biblioteki „Copernicus in the Collections of McGill University", oraz przeze mnie „Celebrating Copernicus in Montreal 1967-2023".

27 maja 2023 roku w miejskim Planetarium Rio Tinto miała miejsce konferencja zorganizowana przez Kongres Polonii Kanadyjskiej. W czasie wydarzenia o bogatym programie oprócz wystawy, okolicznościowych przemówień i odczytów, wręczono okolicznościowe medale dla osób zaangażowanych w przypomnienie Kanadyjczykom tego wielkiego astronoma, którego postać kojarzona jest z Polską, a przypomina o tym stojący przed Planetarium pomnik z upamiętniającą historyczne wydarzenie sprzed 50 lat tabliczką.