W 1942 roku grupa imigrantów przybyłych z okupowanej Polski, członków Polskiej Akademii Umiejętności z Krakowa powołało do życia w centrum Nowego Jorku, Polski Instytut Naukowy w Ameryce (PIN) - jego nazwa angielska brzmi The Polish Institute of Arts & Sciences in America (PIASA). Zgodnie z założeniami Instytut kontynuował badania oraz prace naukowe, zainicjowane i prowadzone wcześniej w ramach działalności PAU. Statut PIN zawierał zapis, że Instytut „tworzy ognisko biblioteczno-archiwalne dla prac naukowych o Polsce, gromadząc i udostępniając książki, komplety czasopism naukowych i materiałów źródłowych oraz inwentaryzując wszelkie Polonica, które znajdują się na terenie Stanów Zjednoczonych”.

Po zakończeniu II wojny światowej władze Instytutu postanowiły kontynuować działalność na obczyźnie, pomimo iż Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w Londynie nie był w stanie wspierać ani finansowo, ani w żaden inny sposób, ponieważ Alianci wycofali uznanie tego rządu na rzecz nowych władz PRL. PIN stał się niezależną amerykańską instytucją naukową.

Kilkukrotnie w swojej historii PIN zmieniał lokalizację swojej siedziby. Najtrudniejszym momentem był rok 1985, kiedy to Rada Powiernicza Fundacji Jurzykowskiego podjęła decyzję o sprzedaży kamienicy przy Wschodniej 66-tej ulicy, w której znajdowała się wówczas siedziba PIN. Przystąpiono do zabezpieczania zgromadzonych archiwów, biblioteki, dzieł sztuki, mebli i innych obiektów muzealnych, które umieszczono w przygotowanych wcześniej magazynach. Zgodnie z ustaleniami dnia 1 grudnia 1985 r. Instytut przeniósł swoje biuro tymczasowo do budynku Fundacji Kościuszkowskiej. W następnym roku udało się podpisać umowę kupna pięciopiętrowej kamienicy pod numerem 208 przy Wschodniej 30-tej ulicy na Manhattanie, gdzie Instytut mieści się do dzisiaj.

Prace nad tworzeniem Archiwum i Biblioteki PIN rozpoczęły się niezwłocznie po ukonstytuowaniu władz Instytutu już w pierwszym roku działalności. Sukcesywnie zbierano dary w postaci książek i dokumentów, gromadząc je z podziałem na zbiory biblioteczne i zbiory archiwalne.

Biblioteka PIN nazwana Biblioteką im. Alfreda Jurzykowskiego na cześć głównego dobroczyńcy Instytutu powstała formalnie w 1960 roku. Podstawę księgozbioru stanowiły książki Instytutu przechowywane do tego czasu w różnych miejscach i niedostępne dla szerszej publiczności. To szczególnie cennych należy księgozbiór po Janie Lechoniu, bogaty w autografy i dedykacje zbiór książek trafił do Biblioteki z całą spuścizną po tragicznej śmierci poety w 1956 roku. Biblioteka PIN posiada również unikalny księgozbiór w języku hiszpańskim i portugalskim. Ten zbiór „Polonica” został ofiarowany przez prof. Edmunda Urbańskiego z Uniwersytetu Howarda, po przejściu na emeryturę w 1975 roku. Kolekcja zawiera około 1500 książek i druków, w tym publikacje polskich uczonych i pisarzy z Argentyny, Brazylii, Chile, Kolumbii, Meksyku, Peru i Urugwaju; niektóre prace przywódców polskich imigrantów, a także autorów latynoamerykańskich, wszystkie dotyczące historii kultury polskiej, etnografii, archeologii, socjologii i problemów II wojny światowej. Bardzo wartościową częścią zbiorów bibliotecznych jest kolekcja starodruków i „białych kruków” z okresu od XVI-XIX wieku. Przeważają w niej opracowania historyczne i kroniki dotyczące historii Polski oraz opisu ziem polskich. W ostatnim czasie Biblioteka pozyskała księgozbiór prof. Feliksa Grossa. Feliks Gross był znanym i uznanym socjologiem, politologiem i również wieloletnim dyrektorem wykonawczym, a później prezesem PINu. W swoim dorobku naukowym posiada szereg cennych i wartościowych publikacji zarówno własnego autorstwa, jak i książek, które zbierał na potrzeby pracy badawczej lub które otrzymywał. Księgozbiór Grossa znajduje się obecnie w wydzielonej części księgozbioru biblioteki razem z księgozbiorem Jana Lechonia i Edmunda Urbańskiego. Publikacje autorstwa Feliksa Grossa były na indeksie cenzury w okresie PRL, a kilka publikacji wciąż jest niedostępnych w Polsce. Prace nad opracowaniem tego księgozbioru właśnie się zakończyły i jest on już dostępny we wspólnym katalogu bibliotek: PIN, Instytutu Józefa Piłsudskiego, Fundacji Kościuszkowskiej i Fundacji Kulturalnej w Clark.

Obecnie Biblioteka PIN posiada ok. 20 tys. woluminów z czego ok. 17 tys. jest już skatalogowanych i dostępnych we wspomnianym wspólnym katalogu. W ogromnej mierze sukces ten zawdzięczamy pomocy bibliotekarzy delegowanych z Biblioteki Narodowej w Warszawie. W okresie pandemii otrzymaliśmy ogromną ilość nowych książek, które również wymagają skatalogowania.

Pierwszym nabytkiem na rzecz archiwum były materiały przekazane przez kompozytora i pianistę Zygmunta Stojowskiego w 1943 roku. W kolejnych latach zbiory archiwalne wzbogaciły się o akta Polskiej Agencji Prasowej w Edynburgu przekazane przez Zygmunta Nagórskiego oraz spuścizny po Nicolai Berezowskim (skrzypku polskiego pochodzenia) i Janie Lechoniu (zmarłym tragicznie poecie i członku PIASA). W latach 60. biblioteka i archiwum zyskały bogatą kolekcję mikrofilmów, dokumentów, czasopism i prac przyjętych z Biblioteki Ośrodka Badań Europy Środkowej i Wschodniej oraz kolekcję rękopisów z okresu XVIII-XIX wieku przekazanych przez Georga Szumskiego. W tym samym okresie do archiwum trafił również dar Ambasadora dr. Tadeusza Skowrońskiego – Akta Poselstwa Polskiego w Rio de Janeiro wraz z maską pośmiertną Kornela Makuszyńskiego. W 1979 roku Instytut nabył Archiwum Rodziny Potockich, które niegdyś mieściło się na zamku w Łańcucie, a od 1994 roku znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Kolekcja zawierała ponad 30 000 dokumentów, wśród nich najstarsze akta pochodziły z początku XV wieku.

Obecnie na Archiwum PIN składa się z 77 zespołów, co stanowi 140 mb. akt oraz zbiorów specjalnych. Kolekcje archiwalne obejmują rękopisy, korespondencję, fotografię, pamiętniki, mapy i nagrania dźwiękowe o historii Polski, dziejach Polaków w USA i polskiej emigracji. Są one podzielone na trzy główne sekcje: 1) zbiory rękopisów politycznych, 2) prywatne pisma artystów i naukowców, 3) zbiory dotyczące Polonii amerykańskiej.

Wciąż przyjmujemy dopływy do istniejących zespołów m.in. archiwum własne PIASA, ale także spuściznę po założycielach i późniejszych działaczach jak Oskar Halecki, Feliks Gross czy Tadeusz Gromada. Dlatego jednym ze stojących w najbliższej przyszłości wyzwań jest wygospodarowanie dodatkowej przestrzeni magazynowej oraz właściwe zabezpieczenie i opracowanie tych materiałów. Wszystkie informacje dla badaczy o zasobach archiwalnych Instytutu dostępne są na stronie PIN [www.archives.piasa.org].

Mając na uwadze unikatowość i wartość kolekcji nieustannie pracujemy nad ich właściwym zabezpieczaniem, digitalizacją i udostępnianiem w przestrzeni internetowej. Już dziś Archiwum PIN może pochwalić się kilkunastoma metrami zdigitalizowanych akt, ok. 250 tys skanów. Zdigitalizowane zostały zbiory Jana Lechonia, Andrzeja Bobkowskiego, akta Poselstwa Polskiego w Rio de Janeiro oraz spuścizny dwóch założycieli Instytutu, Wacława Lednickiego i Oscara Haleckiego.

We współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej rozpoczęta została i jest na zaawansowanym etapie digitalizacja kolekcji dokumentów politycznych Karola Popiela.

Docelowo planowana jest digitalizacja całego Archiwum PIN i wtedy ilości skanów przekroczy 1,5 mln. Dlatego już teraz stanęliśmy przed koniecznością dostosowania strony internetowej do wyświetlania tak ogromnych ilości materiałów. Sukcesywnie pracujemy nad poprawą infrastruktury IT m.in. poprzez zakup nowych serwerów do przechowywania plików i nowych wielkoformatowych skanerów do digitalizacji gazet i książek. Planujemy również utworzenie małej pracowni dla najpilniejszych prac konserwatorskich.

Wspomniana kolekcja Oskara Haleckiego wzbogaciła się przez dodane ostatnio przedmioty osobiste i pamiątki rodzinne będące częścią całej spuścizny.  Prezentację najciekawszych obiektów z tej kolekcji, jak również wystawę zdjęć z podróży Haleckich po USA, planujemy w formie galerii wirtualnej na dedykowanej do tego celu stronie: [art.piasa.org]. Wydarzenie zbiega się z 50. rocznicą śmierci Oskara Haleckiego, która przypada w tym roku.

Już teraz na wspomnianej stronie można obejrzeć następujące wystawy: rocznicową wystawę kopernikańską, wystawę z okazji 80. rocznicy założenia PIN, którą obchodziliśmy w 2022 roku, oraz wystawę stałą malarstwa i grafiki znajdujących się w Galerii PIN.

Zewnętrzny ogród na tyłach budynku pozwala na ekspozycję większych dzieł i tworzy niepowtarzalny klimat spotkań w samym sercu Nowego Jorku.

Galeria stała została nazwana im. Dr Michaela Sendzimira, członka i darczyńcy Instytutu. W Galerii znajduje się kilkadziesiąt obrazów i rysunków, takich twórców, jak: Stanisław Wyspiański, Olga Boznańska, Maksymilian Gierymski, Tadeusz Makowski, Jacek Malczewski czy Zdzisław Czermański. Znakomita większość dzieł pochodzi ze spadku po Janie Lechoniu, który będąc już w USA wyszukiwał obrazy autorstwa polskich twórców i kupował je z galerii amerykańskich. Obecnie dzięki finansowemu wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego przeprowadzana jest konserwacja wybranych dzieł.

Kameralna przestrzeń Galerii na parterze budynku w siedzibie PIN na Manhattanie wykorzystywana jest również jako sala wykładowa i kinowa. Za nieco ponad miesiąc na początku października odbędzie się spotkanie z poetą i krytykiem literackim Wojciechem Wenclem, który w ubiegłym roku wydał wyróżnione nagrodami wybitne biografie poetów Jana Lechonia i Kazimierza Wierzyńskiego, których kolekcje archiwalne znajdują się w archiwum PIN.

Instytut stawia na aktywną promocję swoich zbiorów w przestrzeni wirtualnej. Social media, YouTube czy Spotify stały się narzędziami do komunikacji z badaczami, studentami i każdym zainteresowanym życiem polskiej emigracji naukowej w Stanach Zjednoczonych oraz naszą działalnością.

Nasze projekty, jak choćby: „Odkrywamy ponownie” mają na celu stworzenie nie tylko efektywnej ochrony polskiego dziedzictwa, ale także budowanie szerokiej informacji na jego temat. Na platformach podcastingowych oraz stronie [www.rec.piasa.org] dostępne są zdigitalizowane taśmy audio z kolekcji Sound Archives (archiwa dźwiękowe) and Oral History (przekazy ustne) oraz czytane przez profesjonalnych lektorów wybrane dokumenty historyczne m.in. z kolekcji Jana Lechonia czy Poselstwa Polskiego w Rio de Janeiro. Pomysł już cieszy się dużym zainteresowaniem, a chcemy w ten nietypowy sposób przyciągnąć jeszcze więcej nowych użytkowników i zainteresować ich naszymi zbiorami.

Wymienione wyżej prace prowadzone są dzięki wsparciu działającego od 2020 roku programu „Wspierania archiwów, bibliotek i muzeów poza krajem” i finansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, za co w tym miejscu pragniemy serdecznie podziękować. Jest to dla nas ogromne wsparcie i liczymy, że program uda się kontynuować także w latach następnych.