Gdy parnego i dusznego sierpniowego dnia roku 1887 z rosyjskiego parowca Niżnij Nowogrod w porcie Aleksandrowsk na Sachalinie zszedł na ląd wymęczony wielotygodniową podróżą młody polski zesłaniec, nie przypuszczał, że właśnie rozpoczął swoją przygodę życia.

W oczach nowo przybyłego katorżnika widać było bezgraniczną rozpacz^[1]. Wieś Rykovyskoye, która miała stać się jego domem na 15 lat, nie cieszyła się dobrą sławą. Zima z siarczystymi mrozami - często dochodzącymi do -47 stopni – trwała od połowy września do końca maja. Dookoła lasy, góry i mokradła uniemożliwiające jakiekolwiek myśli o ucieczce. Domki zamieszkałe przeważnie przez osiedleńców, którzy odbyli już swój termin zesłania, ale nadal nie mogli opuścić miejsca zsyłki, klika sklepików. Budowano cerkiew i pierwszą szkołę.

Jak to się stało, że litewski szlachcic z Zułowa trafił na rosyjski Sachalin? Urodzony tuż po kolejnym upadku niepodległościowego polskiego zrywu Bronisław Piłsudski wyrastał w tradycji walki z rosyjskim zaborcą. Już w szkole, sprzeciwiając się rusyfikacji, założył - z młodszym bratem Ziukiem – szkolne, patriotyczne kółko samokształceniowe “Spójnia”. Z biblioteki prowadzonej przez młodego Bronisława wypożyczano nielegalne książki, na zebraniach „Spójni” uczono się historii Polski, czytano, zakazaną –czyli polską – literaturę. Na spotkaniach rozmawiano po polsku, co również nie było dobrze widziane przez władze rosyjskie. Carska policja wkrótce nakazała zaprzestania działalności tej organizacji, a Bronisława relegowano ze szkoły. 

Szkołę ukończył w Petersburgu i tam w 1886 roku, rozpoczął studia na Wydziale Prawa Carskiego Uniwersytetu Petersburskiego i od razu zaangażował się w działalność antyrosyjską, włączając się w przygotowania do zamachu na rosyjskiego cara Aleksandra III. Niestety, spisek został szybko wykryty, a głównych jego uczestników, w tym Bronisława Piłsudskiego, skazano na karę śmierci^[2].

Dzięki koneksjom jego ojca, Józefa Wincentego, i wpłaconej przez niego ogromnej łapówce Bronisławowi zamieniono wyrok na 15 lat zesłania na daleki Sachalin. „Ułaskawienie” zasadniczo było równoznaczne z wyrokiem śmierci. Przebywający mniej więcej tym samym czasie na Sachalinie Antoni Czechow w notatkach z podróży opisał nieludzkie warunki w jakich trzymano przebywających tam katorżników. Miejsce zesłania Bronisława przedstawił jako: „miejsce największej męki, jaką potrafi znieść człowiek wolny czy uwięziony”.

Po wielu tygodniach jazdy pociągiem i statkiem przez Moskwę, Odessę i Szanghaj dociera na okrytą złą sławą wyspę.

Do młodego, dwudziestoletniego Bronisława uśmiechnęło się szczęście. Ze względu na brak wykształconych pracowników, zostaje on zwolniony z wycieńczającej pracy w tartaku i zajmuje się pracami biurowymi. Na polecenie carskich władz gromadzi też eksponaty dla lokalnego muzeum oraz prowadzi obserwacje meteorologiczne. Szczęście nadal mu sprzyja. Poznaje Lwa Sternberga, rosyjskiego etnografa, który podobnie jak Piłsudski za antycarską działalność został zesłany na Sachalin. Rosyjski badacz inspiruje Polaka do podjęcia prac naukowych, początkowo wśród Niwchów i Oroków, a następnie Ajnów.

Politycznemu zesłańcowi nieobce są odczucia represjonowanych i rusyfikowanych społeczności tubylczych zamieszkujących Sachalin. Obserwuje ich z fascynacją i darzy rosnącym szacunkiem, który zostaje odwzajemniony:

Wspólna, ciężka niedola, jednakowo szczera i gorąca miłość do ojczyzny zbliżyła nas…^[3]

Piłsudski nie może pogodzić się z dyskryminacją i skrajną biedą rdzennych mieszkańców Sachalinu. Prowadzi on urzędową walkę o poprawę warunków ich życia. Staje się dla nich lekarzem, nauczycielem i przedstawicielem wobec władz.

Opracowania i raporty Bronisława Piłsudskiego dotyczące sytuacji tubylców, wzbudziły zainteresowanie rosyjskiej Carskiej Akademii Nauk, która zleciła mu dalsze badania nad kulturą ludności wyspy. Efektem tych badań były stworzone przez Piłsudskiego słowniki, składające się ze słów w języku ainu, gilackim oraz orockim. Piłsudski przekazał także do Muzeum Towarzystwa Badań Kraju Amurskiego, dwie bogate kolekcje: botaniczną i etnograficzną.

W 1899 roku Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne zwróciło się do Piłsudskiego o pomoc w wyborze eksponatów prezentowanych w pawilonie „Syberia i azjatycka część Rosji” podczas paryskiej wystawy światowej prezentowanej w 1900. Wystawiona kolekcja dalekowschodnia została wysoko oceniona przez międzynarodowe jury i Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne otrzymało srebrny medal^[4].

Duże znaczenie strategiczne terenów Sachalinu dla rosyjskiego imperium powoduje zainteresowanie władz carskich pracami Bronisława, które polecają mu kontynuację badań. Mimo że oficjalnie Piłsudski nadal ma status skazańca, to jednak władze sachalińskie traktują go jak naukowca, któremu należy się pomoc podczas cennych dla władz carskich badań nad ludnością tubylczą.

Bronisław zjednuje sobie władze na tyle, że gubernator Sachalinu zapewnia mu dużą swobodę przemieszczania się po okolicy, a z czasem po całej wyspie, jako osobie realizującej zlecenia naukowe carskich władz.

Podczas badań etnograficznych Piłsudski zorientował się, że aby poznać i zrozumieć kulturę tubylców musi nauczyć się ich języka:

Później, kiedy stopniowo zainteresowałem się badaniami etnograficznymi i postawiłem sobie bardziej określony cel gromadzenia materiałów, zrozumiałem jak ważna jest dla badacza znajomość języka. Bez niej nie można zbadać nawet materialnych warunków plemienia, nie mówiąc o należytym zbadaniu wierzeń, obyczajów, życia rodzinnego i plemiennego, jego przeszłości i obecnych dążeń^[5].

Kontynuując praktyczną naukę języka tubylców, Piłsudski mieszka w ajnuskiej osadzie Ai. Gdy kilkanaście lat później na Hokkaido spotyka brytyjskiego misjonarza Johna Bachelora, żyjącego wśród Ajnów, porozumiewają się nie po angielsku, lecz po ajnusku.

W 1903 roku Bronisław poślubia bratanicę wodza Ciusammę Bafunke i staje się częścią ajnowskiej społeczności, która nadal jest przez Piłsudskiego badana, a jego członkowie traktowani są jako uprzedmiotowione obiekty badawcze, gdzie jednostki są mierzone, obserwowane i klasyfikowane.

Nie ulega wątpliwości, że Bronisławowi Piłsudskiemu sprawy Ainów były bardzo bliskie, że podejmował walkę z rosyjską administracją o poprawę ich warunków bytowania i ich lepsze traktowanie. Trudno jednak nie zauważyć, że zawarte tradycyjne małżeństwo, a co za tym idzie akceptacja i uznanie za współplemieńca, dało mu wyjątkową możliwość zdobycia informacji, które były niedostępne badaczom z „zewnątrz”. Potwierdzał to Wacław Sieroszewski, znany polski pisarz:

Wtajemniczano go w obrzędy, o jakich Europejczyk z trudem się dowiaduje po wielu latach pobytu wśród tubylców, dopuszczano na misteria zabronione cudzoziemcom, śpiewano pieśni i opowiadano historie najbardziej drażliwe, pozwalano fotografować amulety i bóstwa, sprzedawano lub darowywano rzadkie przedmioty.^[6]

W latach 1903-1906 Bronisław Piłsudski kontynuował prace antropologiczne nad Ajnami na japońskiej wyspie Hokkaido.

Jak przystało na nowoczesnego badacza, w swojej pracy terenowej używał ówczesnych nowinek technicznych w postaci aparatu fotograficznego firmy Kodak (od 1888 roku można było go nabyć bez trudu), kinematografu braci Lumière (1895) oraz fonografu Edisona (1892). Za pomocą tego ostatniego na stu wałkach woskowych rejestruje pieśni i opowieści ajnuskie:

Bronisław Piłsudski skwapliwie zapisywał zagadki, pieśni, bajki i legendy. Fotografowaliśmy, kinematografowaliśmy^[7].

Nakręcone przez Bronisława materiały filmowe, niestety, bezpowrotnie zaginęły. Szczęśliwie zachowały się walki woskowe, dzięki którym było możliwe odtworzenie języka ajnuskiego.

W obliczu zbliżającej się wojny rosyjsko-japońskiej i uzasadnionej obawy o uznanie za rosyjskiego szpiega Bronisław, formalny obywatel Rosji, jest zmuszony do opuszczenia Japonii i Dalekiego Wschodu. Na zabranie w podróż do Europy brzemiennej żony i syna nie zgodziły się ajnoskie władze plemienne.

Piłsudski okrężną drogą poprzez Stany Zjednoczone, Londyn i Berlin dociera w 1906 roku na ziemie polskie. Zamieszkał w Zakopanym poświęcając się badaniom etnograficznym ludów Podhala.

W 1910 roku podczas japońsko-angielskiej wystawy w Londynie, na której prezentowana jest „wioska ajnuska”, dochodzi do ostatniego spotkania Piłsudskiego z Ajnami. W londyńskim dzienniku „Daily News” z 2 listopada 1910 roku ukazał się artykuł Bronisława Piłsudskiego, w którym w imieniu Ajnów dziękuje on Brytyjczykom za gościnę i możliwość zapoznania się z ich kulturą^[8].

Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku, gdy armia rosyjska zbliżała się do polskich terenów pod zaborem austriackim, Bronisław Piłsudski wyjechał do Szwajcarii, włączając się w nurt działalności niepodległościowej. Pod koniec 1917 roku wyjechał do Francji.

Podczas pobytu w Paryżu pogorszeniu ulega stan jego zdrowia, osłabionego przez kilkanaście lat zsyłki.

Umiera tragicznie 17 maja 1918 w Paryżu. Zostaje pochowany na cmentarzu Les Champeaux w Montmerency pod Paryżem.

Za największe osiągnięcie Bronisława Piłsudskiego w dziedzinie etnografii uważa się ocalenie języka Ajnów przed wymarciem. Jego dorobkiem są słowniki, w których zebrał i przetłumaczył ponad 10 tys. słów z języka ajnuskiego.

Bronisław Piłsudski pozostawił opisy kultury i obyczajów Ajnów. Na ponad 300 fotografiach utrwalił zanikający świat rdzennych mieszkańców Sachalinu. Stanowią one dziś unikalne świadectwo historyczne.