Profesor Wacław Jędrzejewicz dokładnie połowę swojego życia poświęcił Polsce, a drugą połowę Instytutowi Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Od kwietnia 1941 roku pracował na kontynencie amerykańskim, ale stale realizował projekty i zadania związane ze sprawami polskimi. Jędrzejewicz był Założycielem Instytutu i jego opoką od samego początku, czyli 4 lipca 1943 roku, do ostatnich chwil swego życia (tj. do 30 listopada 1993 roku)^[1]. Gdyby w kilku słowach określić kim był, to z pewnością trzeba powiedzieć: wojskowym, dyplomatą, ministrem rządu II RP, emigrantem wojennym, wykładowcą akademickim i historykiem.

Instytut pełnił ogromną rolę w życiu Profesora, tu znalazł przystań na początku emigracji, tu sprawował wysokie stanowiska w zarządzie na przestrzeni wielu lat: funkcje prezesa, wiceprezesa, dyrektora wykonawczego i członka Rady^[2]. Gdy przeszedł na emeryturę w 1963 roku, cały swój czas poświęcał Instytutowi, był wieloletnim redaktorem rocznika „Niepodległość", na łamach którego doprowadził do publikacji korespondencji Józefa Piłsudskiego. W tym czasie dzielił się swoją wiedzą, publikując około 300 artykułów historycznych w paryskich „Zeszytach Historycznych", a także tworząc obszerne prace takie jak: Poland in the British Parliament 1939-1945 czy Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935^[3].

W Instytucie, w okresie od 1981 do 1984, prowadził wykłady historyczne dla tzw. Grupy Młodych, czyli młodych Polaków, którzy byli zmuszeni opuścić Polskę w wyniku stanu wojennego. Wiele osób z tego środowiska działa do dzisiaj w Instytucie, tak jak była prezes Magdalena Kapuścińska, skarbnik Piotr Kumelowski czy członek rady Jerzy Świątkowski^[4].

Jaka była więc droga życia człowieka, który urodził się w Polsce pod zaborem rosyjskim, walczył w Legionach Piłsudskiego, budował II Rzeczpospolitą, został emigrantem wojennym, doczekał Polski wolnej, a w 1992 roku prezydent RP Lech Wałęsa nadał mu tytuł generała brygady WP? Jak jeden człowiek mógł tak wiele zdziałać? Oto jego historia.

1. Wacław Jędrzejewicz - początek drogi

Wacław Jędrzejewicz urodził się 29 stycznia 1893 roku w Spiczyńcach na Ukrainie^[5]. W 1912 roku ukończył Gimnazjum gen. Pawła Chrzanowskiego w Warszawie i podjął studia rolnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1913 roku związał się z ruchem strzeleckim. Na przełomie 1914/1915 należał do organizatorów Polskiej Organizacji Wojskowej. W sierpniu 1915 roku wyruszył z Batalionem Warszawskim do 5. pułku piechoty Legionów Polskich. 13 lipca 1917 roku Niemcy aresztowali go wraz z grupą innych działaczy Polskiej Organizacji Wojskowej, do 7 września 1918 był osadzony w obozie w Modlinie. W listopadzie 1918 roku podjął służbę w Oddziale II Sztabu Generalnego WP.

w służbie niepodległej

Wacław Jędrzejewicz brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, później służył pomocą i radą podczas rokowań pokojowych z Rosją Sowiecką w Rydze.

Następnie został oddelegowany do służby dyplomatycznej. Został chargé d'affaires ambasady RP w Tokio (1925-1928). Po powrocie do kraju objął funkcję wiceministra i ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego (1934-1935). W tym czasie założył rodzinę, która miała dla niego ogromne znaczenie. Syn Profesora - Tomasz Jędrzejewicz - tak wspominał to wydarzenie w 2021 roku:

Moja mama Jadwiga Puławska uzyskała dyplom lekarza dentysty, ale od 1915 r. służyła w Polskiej Organizacji Wojskowej pod pseudonimem Giga. Brała udział w akcjach zbrojnych przeciwko Niemcom i była tajnym kurierem w różnych operacjach szpiegowskich przeciwko Niemcom i Rosjanom. Aresztowana przez Niemców i oskarżona o szpiegostwo, podczas przesłuchań nic nie ujawniła. Za zasługi została odznaczona Krzyżem Niepodległości z Mieczami i dwukrotnie Krzyżem Walecznych.

Mój ojciec i mama pobrali się w 1931 roku, moja siostra Ewa urodziła się w 1932 roku, a ja w 1934 roku^[6].

Po śmierci Piłsudskiego W. Jędrzejewicz wycofał się z aktywnego życia politycznego. Pełnił funkcję sekretarza generalnego Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości, a także nadzorował polską wystawę podczas Światowej Wystawy w Paryżu w 1937 roku. Podczas kampanii wrześniowej Jędrzejewicz uczestniczył w akcji ratowania skarbu Funduszu Obrony Narodowej, który 13 lutego 1940 roku szczęśliwie dotarł do Francji.

Profesor Jędrzejewicz pomimo wielu wysiłków nie został przyjęty do Wojska Polskiego formującego się we Francji, dlatego postanowił wydostać się z Europy, aby móc dalej służyć Polsce. Przybył do Nowego Jorku 31 marca 1941 roku i początkowo znalazł zatrudnienie w fabryce zbrojeniowej Woynicza, jednocześnie pisał do codziennej polskiej gazety "Nowy Świat".

2. Charakterystyka środowiska nowojorskiego

Warto się więc przez chwilę zastanowić, jak wyglądało środowisko polonijne w Nowym Jorku w tym czasie? Czy emigranci wojenni, politycy tacy jak W. Jędrzejewicz mogli znaleźć tu swoje miejsce?

Od początku XX wieku miejscem polskości na Manhattanie była dzielnica zwana East Village, której centralnym punktem był kościół św. Stanisława Biskupa i Męczennika przy ul. East 7 nr 101 zbudowany przez społeczność polską W 1901 roku^[7].

Polacy, którzy przybywali do Nowego Jorku na falach emigracji chłopskiej, rzadko osiedlali się w samym mieście, wyjeżdżali raczej do innych rolniczych i przemysłowych stanów. Na początku XX wieku w Nowym Jorku mieszkało 54 340 mieszkańców, którzy urodzili się na ziemiach polskich. Nie posiadali z reguły aspiracji politycznych. Otwierali polskie sklepy i biznesy wzdłuż 1 i 2 Alei i na St. Marks Place na Manhattanie, działała tam polska szkoła zarządzana przez siostry felicjanki, w której we wrześniu 1939 roku uczyło się 422 uczniów^[8]. Przy 19-23 na St. Marks Place znajdował się Polski Dom Narodowy, w którym w 1936 roku działały 22 organizacje religijne i 6 świeckich^[9].

W East Village przy ul. East 22 nr 105 znajdowała się także redakcja dziennika „Nowy Świat", którego wydawcą był Maksymilian Węgrzynek, to było miejsce, w którym najważniejsze były polityka i sprawy polskie.

Napad Hitlera na Polskę, który zapoczątkował wybuch II wojny światowej, i atak Sowietów 17 września 1939 roku odbiły się szerokim echem w East Village. Trzeba jednak pamiętać, że II wojna światowa dla Stanów Zjednoczonych rozpoczęła się po Pearl Harbor 7 grudnia 1941, do tego czasu tylko Polonia żyła sprawami wojny.

Przełomowym wydarzeniem w środowisku polonijnym okazał się układ Sikorski-Majski z 30 lipca 1941 roku, który podzielił Polonię na dwa odłamy. Rząd polski na uchodźstwie wspierał charytatywną działalność Polonii - stąd zaufaniem gen. Sikorskiego cieszyła się Rada Polonii z prezesem ks. dr. Franciszkiem Świetlikiem^[10]. Polityce rządu Sikorskiego sprzeciwiły się środowiska byłych działaczy Komitetu Obrony Narodowej oraz środowisko zgromadzone wokół dziennika „Nowy Świat". Do tej grupy przyłączył się Wacław Jędrzejewicz, a także przybyły do Nowego Jorku 2 września 1941 roku płk Ignacy Matuszewski, piłsudczyk, minister przemysłu w II RP, znawca Rosji. Matuszewski należał do animatorów działań politycznych Polonii. Idee Jędrzejewicza i Matuszewskiego wsparli działacze polonijni Franciszek Januszewski i Maksymilian Węgrzynek, którzy spotkali się w Nowym Jorku, dyskutując nad potrzebą budowy nowej politycznej organizacji polonijnej - wtedy w dniach 20-21 czerwca 1942 roku - powstał Komitet Narodowy Amerykanów Polskiego Pochodzenia (KNAPP)^[11].

W Instytucie Piłsudskiego w Ameryce

Powołanie do życia Instytutu Piłsudskiego nastąpiło na II zjeździe KNAPP 4 lipca 1943 roku^[12]. Przyjęto wtedy następującą uchwałę:

Zważywszy, że istniejący przed wojną w Warszawie Instytut Józefa Piłsudskiego, poświęcony badaniu najnowszej historii Polski, nie jest w możności prowadzenia swej działalności (...), że w warunkach wojny obecnej zbieranie i naukowe opracowywanie materiałów dotyczących najnowszej historii Polski (...) jest niezbędnym dla rozwoju nauki polskiej po wojnie, że ze wszystkich terenów jedynie Ameryka nadaje się na realizowanie celów i zadań Instytutu, że w Stanach Zjednoczonych znajdują się członkowie-założyciele warszawskiego Instytutu Józefa Piłsudskiego, którzy swą współpracą zapewnić mogą właściwe kontynuowanie prac historycznych na terenie Ameryki (...)^[13].

To Wacław Jędrzejewicz był inicjatorem powołania Instytutu, własnoręcznie przygotował projekt odtworzenia placówki. 14 października 1944 roku wybrano władze Instytutu: prezesem został Stefan Łodzieski, biznesmen z Cleveland, a dyrektorem wykonawczym Wacław Jędrzejewicz. Założyciele Instytutu do końca życia byli związani z placówką, którą stworzyli, niestety, wszyscy z wyjątkiem Jędrzejewicza przedwcześnie zmarli.

Wacław Jędrzejewicz wspomina dalej:

(...) Powołano mnie na dyrektora Instytutu. Wkrótce rzuciłem fabrykę i całkowicie poświęciłem się Instytutowi. Pamiętam mój pierwszy dzień pracy. Duży pokój, biurko i wielki stół, ofiarowane przez Węgrzynka. Wszystko puste, ani jednej książki, ani jednego dokumentu (...)^[14].

Myślą przewodnią twórców i działaczy Instytutu było stworzenie organizacji będącej kontynuacją założonego w Warszawie w 1923 roku Instytutu Badań Najnowszej Historii Polski, przemianowanego w 1936 roku na Instytut J. Piłsudskiego^[15]. Początki Instytutu w Nowym Jorku były bardzo skromne: garstka ludzi i niewielkie fundusze. Podstawowe znaczenie miał jednak program działania i wizja twórców Instytutu. Działacze Instytutu przybyli z Polski charakteryzowali się zaangażowaniem w walkę o wolność Polski, mieli bardzo mocno rozwinięte poczucie obowiązku i pracy społecznej, a także byli świadomi, że zabezpieczenie pamiątek kultury polskiej i głoszenie niezafałszowanej prawdy jest Polsce potrzebne. Stąd ich ogromne przywiązanie do kolekcji archiwalnych, książek i dzieł sztuki. Z kolei działacze polonijni byli hojnymi darczyńcami, dzięki którym Instytut przetrwał ciężkie czasy, znali środowisko amerykańskie, służyli radą i pomocą. Mieli poczucie obowiązku wobec Polski.

Jędrzejewicz oprócz pracy zarobkowej i działalności w Instytucie pracował nad zorganizowaniem przyjazdu rodziny do Stanów Zjednoczonych, niestety, było to bardzo trudne. Ostatecznie Jadwiga Jędrzejewicz postanowiła wraz z dziećmi pojechać pociągiem do Niemiec, podając się za Niemców-repatriantów, odesłanych przez polski rząd. Ten plan, choć nie był pozbawiony ryzyka, ostatecznie zakończył się sukcesem. Z północno-zachodniej części Niemiec rodzina Jędrzejewicza popłynęła do Ameryki.

Znów ze wspomnień syna:

Płynęliśmy statkiem SS Marine Perch, który dotarł do Nowego Jorku 22 kwietnia 1947 roku. Na molo czekał na nas człowiek, którego wydawało mi się, że mogę rozpoznać. Kiedy ostatni raz go widziałem, miałem zaledwie 5 lat, więc czekałem, aż moja siostra Ewa zacznie do niego biec, wtedy się upewnię, że ten człowiek jest moim ojcem^[16].

Amerykański wykładowca

Po przyjeździe rodziny Wacław Jędrzejewicz postanowił poszukać pracy na amerykańskich uczelniach. Gdy rozpoczęła się tzw. zimna wojna, w USA wzrosło zapotrzebowanie na znawców spraw Rosji, wtedy znienawidzony przez Wacława Jędrzejewicza język rosyjski stał się jego bardzo ważnym atutem. Od 1948 roku Profesor wykładał literaturę i język rosyjski na Wellesley College, a przez następne 5 lat w Ripon College, następnie zamieszkał w Nowym Jorku i przez kolejne 30 lat służył pomocą Instytutowi^[17].

Pracę akademicką przejął po słynnym rosyjskim pisarzu Vladimirze Nabokovie. Jędrzejewicz napisał o tym w liście do Władysława Poboga-Malinowskiego z 25 czerwca 1948 roku:

Mam tylko satysfakcję, że nie wiedząc o tym, pobiłem dwóch Rosjan, specjalistów, którzy bardzo się starali o tę katedrę. (...) Rosjan krew zalewa, bo co by to było, gdyby tak Rosjanin na jakimś uniwersytecie wykładał polski i polską literaturę^[18].

W służbie historii

Jędrzejewicz uważał, że publikacje książkowe służą utrwalaniu i propagowaniu gromadzonej dokumentacji archiwalnej, jednakże zawód historyka udało mu się spełnić po udanej karierze naukowej w Wellesley College i Ripon College.

Na emeryturze przyszedł czas na realizację odkładanych projektów naukowych. Stąd liczne publikacje W. Jędrzejewicza, w języku angielskim – dokumenty ambasadorów Juliusza Łukasiewicza i Józefa Lipskiego, oraz w języku polskim - pamiętniki Janusza Jędrzejewicza i epokowa Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935 w dwóch tomach^[19]. Wacław Jędrzejewicz zmarł w Cheshire, Connecticut, 30 listopada 1993, pochowano go na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie 4 czerwca 1994 roku.

Podsumowanie

Życie i działalność założyciela Instytutu Piłsudskiego w Ameryce ilustruje obraz pokolenia, które przyszło na świat w Polsce pod zaborami: Wacław Jędrzejewicz walczył o odzyskanie przez Polskę niepodległości, kształcił się w wolnym kraju i tu sprawował najwyższe stanowiska państwowe, emigracja postawiła przed nim nowe zadania, z których wywiązał się znakomicie. Zawsze skromny, pracowity, uśmiechnięty i otwarty na ludzi. Odznaczony wieloma medalami, w tym Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, Krzyżem Niepodległości z Mieczami, czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie), Legią Honorową oraz orderami i odznaczeniami dwunastu innych krajów.

Lata pracy dla Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce, jak powiedział Profesor w dniu swoich setnych urodzin, były najszczęśliwszym okresem jego powojennego życia.

Na zakończenie fragment listu, który przedstawił syn Profesora - Tomasz Jędrzejewicz, list pochodzi z 6 marca 1941 roku i adresowany jest do żony. Profesor napisał go zanim opuścił Anglię i wsiadał na okręt do Nowego Jorku. List został odnaleziony po śmierci Profesora:

Trudno mi opisać jak bardzo tęsknie do Ciebie, do Ewy i Tomka. Przecież wy, po Polsce, jesteście mi wszystkim na świecie. Wychowaj dobrze dzieci, bardzo współcześnie, a z szacunkiem dla przeszłości i tradycji. Niech rozumieją i umieją odczuć nasze piękne życie dla Polski, Twoje i moje. Niech to będzie dla nich istotną wartością dla wydobycia z nich siły charakteru, wiary, odwagi, oddania sprawie (...)^[20].