Polskie nekropolie na ziemi włoskiej to przede wszystkim cztery polskie cmentarze wojenne okresu II wojny światowej. Największy z nich to cmentarz w San Lazzaro di Savena w północnych Włoszech. Pochowanych jest na nim 1432 żołnierzy 2 Korpusu, którzy polegli w regionie Emilia-Romania od jesieni 1944 roku do 21 kwietnia 1945 roku w walkach na Linii Gotów, w Apeninie Emiliańskim, po sforsowaniu rzeki Senio i w bitwie o Bolonię. Powstał po zakończeniu działań wojennych, kiedy szczątki poległych żołnierzy zostały zebrane. Najmniejszym i jednocześnie pierwszym cmentarzem wojennym we Włoszech jest najdalej wysunięty na południe cmentarz w Casamassima w prowincji Bari w Apulii. Pochowanych jest na nim 429 polskich żołnierzy, uczestników walk na Linii Gustawa, nad rzeką Sangro, a także rannych w bitwie o Monte Cassino, kampanii adriatyckiej, lotników 1586 Eskadry Specjalnego Przeznaczenia w Brandisi oraz innych żołnierzy biorących udział w walkach w tym regionie, którzy zmarli w szpitalach w Bari i Neapolu. Jego powstanie wiąże się z największą polską bazą sanitarną 2 Korpusu okresu kampanii włoskiej, utworzoną wiosną 1944 roku. Warto wspomnieć, że w tym regionie, w Santa Maria Capua Vetere w Kampanii w pobliżu Neapolu, znajduje się kwatera żołnierska z czasów I wojny światowej, gdzie pochowanych zostało ponad 100 Polaków. Kolejny polski cmentarz wojenny na terenie Włoch znajduje się w Loreto, nieopodal maryjnego sanktuarium. Są tam groby 1081 żołnierzy, którzy zginęli na skutek walk w regionie Marche, na froncie adriatyckim, w bitwie pod Anconą oraz nad rzeką Metauro i na Linii Gotów, a także wsławili się w walkach o wyzwolenie miasta Loreto i uratowaniem przed zniszczeniem miejscowej bazyliki. Został on założony w 1944 roku.

Czwarty polski cmentarz wojenny na włoskiej ziemi to Monte Cassino. Decyzja o utworzeniu go została podjęta w czasie trwania walk, 18 maja 1944 roku. Powstał on na przełomie lat 1944-1945, a jego poświęcenie miało miejsce 1 września 1945 roku. Znajdują się na nim groby 1066 żołnierzy polskich. Cmentarz ten stał się jednym z największych polskich symboli i jednym z najważniejszych polskich miejsc pamięci narodowej w świadomości międzynarodowej, bez względu na kontekst faktograficzny. Monte Cassino łączy w sobie całokształt polskiego wkładu w teatr działań wojennych wszystkich obszarów i czterech kontynentów objętych II wojną światową. Łączy kontekst wybuchu II wojny światowej i kampanii polskiej 1939 roku oraz konsekwencji ustaleń pokojowych i zakończenia działań wojennych w 1945 roku z całym dorobkiem emigracji niepodległościowej krajów wolnego świata i utrzymaniem ciągłości legalnych władz państwowych II Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami ojczyzny.

We wstępie do fundamentalnego opracowania, jakim jest wydany w 1952 roku przez Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego w Londynie Wykaz poległych i zmarłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Obczyźnie w latach 1939–1946, znajduje się apel do czytelników i ich przyjaciół, aby zgłaszali brakujące nazwiska, braki w danych, względnie omyłki dotyczące poległych i zmarłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych i by w formie wiarygodnych zeznań świadków lub dokumentów przesyłali te dane do Urzędu Naczelnego Kapelana w północnym Londynie przy 4 Devonia Road. Umieszczony w przypisie apel, na który dziś mało kto zwraca uwagę, najdobitniej uzmysławia rolę, jaką w procesie zachowania pamięci o Polakach poległych i zmarłych w czasie II wojny światowej odgrywały wspomniany Urząd Naczelnego Kapelana w Londynie, a następnie archiwum znajdujące się pod opieką Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii. Dodam, iż Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii kontynuuje tę istotną pracę. Obrazuje ją dokumentacja zgromadzona w zasobie archiwalnym Misji dotyczącym Polskiego Cmentarza Wojennego na Monte Cassino oraz poległych w tejże bitwie - ponieważ o cmentarzu nie można mówić, nie mówiąc jednocześnie o żołnierzach na nim pochowanych.

Jednymi z najcenniejszych dokumentów w zasobach archiwum Misji są metryki zgonów poległych pod Monte Cassino, które pozwalają na weryfikację wielu informacji o żołnierzach. Od stopnia wojskowego, numeru identyfikacyjnego i jednostki wojskowej, poprzez wyznanie, imiona rodziców, miejsce urodzenia, stan cywilny czy wykonywany przed wojną zawód, po przyczynę śmierci. Do metryk często jest dołączona dokumentacja będąca ich podstawą, ponieważ wystawienie metryki zgonu było ściśle regulowane przepisami. Podkreślę, iż dziś Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii jest praktycznie jedyną instytucją dysponującą tymi dokumentami, mogącą udzielać informacji w oparciu o te materiały źródłowe, ponieważ brytyjskie Ministerstwo Obrony Narodowej, które przechowuje teczki osobowe żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych walczących pod brytyjskim dowództwem operacyjnym, na mocy przepisów dotyczących ochrony danych, wprowadziło ostatnio bardzo daleko idące obostrzenia w udostępnianiu informacji. Z teczki osobowej żołnierza nie dowiemy się już dziś o jego wyznaniu, miejscu zamieszkania przed wojną czy też o rodzinie, a nawet kolorze oczu. Zastrzegę jednak, iż nie ma możliwości udostępnienia pełnych metryk zgonów ze zbiorów Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii czy publikacji ich skanów online, ponieważ niektóre zawierają dane bardzo wrażliwe. Są nimi na przykład informacje o samobójstwach, które są odnotowywane w metrykach, oraz metryki rozstrzelanych na mocy wyroków sądowych, których oczywiście nie chowano na cmentarzach wojennych. Dodam jednocześnie, że uporządkowanie całego zbioru, obejmującego metryki żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych oraz osób cywilnych zabitych lub zmarłych w czasie II wojny światowej, było możliwe dzięki finansowemu wsparciu ze strony Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz programom Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Wspieranie archiwów, bibliotek i muzeów poza krajem".

W zasobach Misji znajduje się również bardzo cenny rejestr poległych pod Monte Cassino, zawierający informacje niewystępujące w metrykach: sposób identyfikacji poległego oraz miejsce i datę rejestracji polowych pochówków. Jest to o tyle istotne, że obecnie pamięta się o dwóch największych tymczasowych cmentarzach: w Aquafondata oraz w San Vittore del Lazio, gdzie znajdują się upamiętnienia, podczas gdy miejsc tymczasowego spoczynku polskich żołnierzy po bitwie było przynajmniej dziesięć. Ponadto w przywołanym przeze mnie rejestrze poległych odnotowano żołnierzy innych państw, także Niemców, których groby były odnajdowane przez Polaków. Bogate zbiory Misji obejmują również dokumenty obrazujące organizację i funkcjonowanie jednostki praktycznie nieznanej - Biura Rejestracji Grobów Wojennych 2 Korpusu odpowiedzialnego za żołnierskie pochówki. Materiały te zawierają olbrzymią liczbę informacji szczegółowych. Od „wytycznych postępowania przy pogrzebach w polu", przez raporty z rejestracji i koncentracji grobów, po raporty pochówkowe, a także tak z pozoru prozaiczne informacje, kiedy można rozpocząć koncentrację szczątków, biorąc pod uwagę kwestie sanitarne.

Bogata jest również korespondencja wewnętrzna, prowadzona pomiędzy jednostkami 2 Korpusu, dotycząca poległych w poszczególnych jednostkach. W zbiorach znajduje się również obszerna korespondencja z władzami brytyjskimi, włoskimi czy kościelnymi w sprawach regulujących funkcjonowanie polskich cmentarzy wojennych we Włoszech, w tym nekropolii na Monte Cassino. Właśnie ta ostatnia kwestia jest szczególnie istotna, bowiem dokumenty przytaczają szereg regulacji prawnych, które mają przełożenie na obecne funkcjonowanie polskich cmentarzy oraz wyjaśniają, dlaczego po wojnie nie było możliwe uregulowanie statusu prawnego pomników 3. Dywizji Strzelców Karpackich, 5. Kresowej Dywizji Piechoty oraz 4. Pułku Pancernego „Skorpion" położonych w masywie Monte Cassino. Na marginesie dodam, iż użytkownikiem wieczystym terenu, na którym usytuowany jest cmentarz w Loreto, jest prymas Polski - arcybiskup gnieźnieński. Z oczywistych względów w archiwum Misji przechowywany jest bogaty zbiór Szefostwa Duszpasterstwa 2 Korpusu, którego materiały koncentrują się wokół roli kapelanów w procesie zachowania pamięci o zmarłych i poległych żołnierzach. W tym miejscu nie sposób nie przypomnieć o kluczowej roli, jaką odegrał w gromadzeniu i zachowaniu dokumentacji o Polakach poległych i zmarłych w czasie II wojny światowej jeden z pochowanych na Monte Cassino - arcybiskup Józef Gawlina.

Prawdziwym odkryciem jest zbiór dokumentów zgromadzony przez mjr. Mariana Hernika, zabezpieczony przed jego emigracją do Ameryki Południowej w archiwum Misji. Jest to dokumentacja techniczna cmentarza, zawierająca rzuty, przekroje, wyliczenia statystyczne oraz dziennik budowy dający unikalny wgląd w proces całej budowy i problemy z nią związane. W materiałach tych znajdują się m.in. wykazy firm i robotników włoskich zaangażowanych w budowę, a także informacje o sprawach finansowych i rozliczeniach związanych z prowadzonymi pracami. Wśród tego typu dokumentów odnaleźć można również unikalne, nigdy nieopublikowane zdjęcia powstającego cmentarza. Analiza dokumentacji pokazuje ogrom prac, jakie w czasie wojny i tuż po niej zostały wykonane, zarówno na płaszczyźnie administracyjnej i technicznej, jak i w obszarze zachowania pamięci przez żołnierzy i kapelanów 2 Korpusu, by stworzyć dzieło, na które dziś możemy patrzeć z podziwem i dumą - cmentarz na Monte Cassino. Jednocześnie możemy stwierdzić, iż architektom i budowniczym w pełni udało się wykonać rozkaz wydany przez generała Władysława Andersa, by polska nekropolia była „pomnikiem w skali godnej bohaterów".

Dokumentacja archiwalna przechowywana w Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii obrazuje najpełniej cały proces zachowywania pamięci zarówno o poległych w bitwie, jak i o powstawaniu samego cmentarza. Najnowsze badania nad historią Monte Cassino w całościowym ujęciu obok materiałów przechowywanych w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego powinny uwzględnić dokumentację pochodzącą z Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii.

Podsumowując, chciałabym przytoczyć z pozoru drobne historyczne ustalenie. W jednym z grobów na Monte Cassino złożono szczątki pięciu nieznanych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych i taka inskrypcja znajduje się na trawertynowej płycie nagrobnej. Tymczasem dokumentacja z archiwum Misji pozwoliła na doprecyzowanie tej informacji: nieznani żołnierze służyli w 2. batalionie w 3. Dywizji Strzelców Karpackich i polegli w pierwszym szturmie 12 maja 1944 roku. Choć ich tożsamość wciąż pozostaje dla nas nieznana, niewielka z pozoru zmiana polegającą na dodaniu daty śmierci i jednostki wojskowej pokazuje, że zachowanie pamięci jest procesem nieustającym, w którym i nasze pokolenie ma do odegrania istotną rolę.