Silberkopf, Breslau i udział w I wojnie światowej

Józef Feliks Gawlina, legendarny polski duszpasterz i biskup w Niemczech, urodził się 18 listopada 1892 roku w Strzybniku (niem. Silberkopf) na Górnym Śląsku, niedaleko Raciborza (niem. Ratibor), w polskiej rodzinie z obywatelstwem niemieckim. Po ukończeniu szkoły podstawowej w pobliskim Rudniku (niem. Rudnick) podjął naukę najpierw w Królewskim Liceum Ewangelickim w Raciborzu, a następnie wstąpił do Królewskiego Liceum w Rybniku, które ukończył W 1914 roku.

W 1915 roku podjął studia teologiczne na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu. Po wzmożeniu działań zbrojnych I wojny światowej został powołany jako szeregowiec do Deutsches Heer - oddziałów lądowych armii Cesarstwa Niemieckiego. W 1915 roku brał udział w walkach we Francji, gdzie został ranny i wysłany na rekonwalescencję do Wrocławia. Później walczył na Bliskim Wschodzie, gdzie w 1918 roku dostał się do niewoli brytyjskiej. Po zwolnieniu w 1919 roku kontynuował we Wrocławiu studia teologiczne, które ostatecznie uwieńczone zostały doktoratem. 19 czerwca 1921 roku przyjął święcenia kapłańskie z rąk kardynała Adolfa Bertrama, biskupa diecezji wrocławskiej.

Działalność w Polsce

Po rocznej pracy duszpasterskiej w parafiach niemieckich we Wrocławiu i na terenie Górnego Śląska w 1923 roku poprosił o przeniesienie do nowo powstałej polskiej administracji apostolskiej na Polskim Śląsku w Katowicach. Administratorem papieskim diecezji w Katowicach był ks. August Hlond, późniejszy biskup gnieźnieński i poznański, prymas polski i od 1927 roku kardynał. Jako prymas Hlond zlecił Gawlinie utworzenie w Warszawie Katolickiej Agencji Prasowej. W pracy dziennikarskiej i popularyzacyjnej wyróżniał się on szczególnie i już wkrótce został, nie tylko w kręgach katolickich, niezaprzeczalnym autorytetem na tym polu. Podczas pobytu w Warszawie ukończył polskie studia magisterskie z teologii moralnej i obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim. W 1929 roku powrócił na Śląsk, do Katowic, gdzie kontynuował intensywną działalność dziennikarsko-popularyzacyjną. 21 lipca 1931 roku został proboszczem parafii św. Barbary w Królewskiej Hucie, późniejszym (od 1934 roku) Chorzowie. Organizował liczne akcje, jak pielgrzymki do Watykanu, katolickie projekty wydawnicze, inicjował działalność instytucji (m.in. Caritas) i prowadził parafię z ponad 30 tysiącami wiernych.

Przełomem w pracy duszpasterskiej Józefa Gawliny była decyzja marszałka Józefa Piłsudskiego, który powołał go na biskupa polowego Wojska Polskiego. Święceń biskupich udzielił mu 19 marca 1933 roku kardynał August Hlond. „Nowo mianowany biskup otrzymał honorowe obywatelstwo Królewskiej Huty. W swój herb biskup przeniósł elementy związane z Chorzowem: wieża - symbol św. Barbary, patronki górników i artylerzystów - oraz hasło „Turris fortissima- nomen Domini" („Najmocniejsza wieża - to imię Pańskie")^[1].

W swojej działalności jako biskup polowy odznaczał się szczególną troską o żołnierzy i bezpośredniością w kontaktach z nimi. Regularnie ich odwiedzał i rozmawiał z nimi otwarcie, często nie jako biskup, lecz jako żołnierz, co przyczyniło się do jego popularności wśród żołnierzy. Nie zawsze spotykało się to z aprobatą dowództwa, gdyż zdarzało mu się w swoich działaniach pomijać przełożonych, choć i z nimi potrafił nawiązać szczery i bezpośredni kontakt. Jego postawa podczas uroczystości pogrzebowych marszałka Józefa Piłsudskiego w 1935 roku przyczyniła się do jego nadzwyczajnej popularności w całej Polsce. W 1939 roku został mianowany arcybiskupem metropolitą warszawskim.

I wojna światowa: Warszawa, Rumunia, Rzym, Francja, Londyn, Afryka, Bliski i Daleki Wschód, Syberia, USA i Monte Cassino   

II wojna światowa zastała Gawlinę w Warszawie, 4 września 1939 r. ewakuowano Kurię Polową, a w nocy z 6 na 7 września opuścił stolicę na polecenie marszałka Wojsk Polskich Edwarda Śmigłego-Rydza. Dotarł do Łucka, gdzie został ranny, a później dnia 18 września do granicy polsko-rumuńskiej. Z Bukaresztu udał się przez Węgry do Rzymu. Otrzymał audiencję u papieża Piusa XII, który przedłużył mu jurysdykcję biskupa polowego. Wyjechał do Francji i od 18 października podjął obowiązki biskupa polowego Wojsk Polskich (Polskich Sił Zbrojnych na uchodźstwie). 12 listopada 1939 został mianowany przez gen. Władysława Sikorskiego zastępcą przewodniczącego Polskiego Czerwonego Krzyża na czas wojny. Nie mogąc inaczej dotrzeć do wszystkich żołnierzy polskich, którzy wycofali się z kraju, nadawał dla nich Msze św. i kazania przez radio. Wydał „Modlitewnik Żołnierza Polskiego". Był członkiem Rady Narodowej Rzeczypospolitej, Komisji Wojskowej i Komisji Prawno-Konstytucyjnej oraz Rady Naczelnej Światowego Związku Polaków we Francji. Po klęsce Francji wyjechał w październiku 1940 r. do Anglii^[2].

W 1942 roku Józef Gawlina podjął karkołomną, trwającą ponad rok podróż w celu zbierania informacji i udzielania doraźnej pomocy Polakom i polskim żołnierzom zesłanym w głąb ZSRR. Przez Afrykę, Palestynę i Iran dotarł do Moskwy i dalej na Syberię. Odwiedził także azjatyckie republiki ZSRR. Spotykał się z gen. Władysławem Andersem i brał udział w przygotowaniach pertraktacji ze Stalinem dotyczących opuszczenia ZSRR przez zesłanych Polaków, w tym dzieci.

W międzyczasie udał się również do USA, gdzie spotkał się m.in. z prezydentem Franklinem D. Rooseveltem. Nie tracił jednocześnie kontaktu z Watykanem. Jako duszpasterz towarzyszył żołnierzom 2 Korpusu Polskiego gen. Andersa biorącym udział w walkach we Włoszech, w tym w legendarnej bitwie o Monte Cassino. W kwietniu 1944 roku, na krótko przed zakończeniem działań wojennych, odwiedził obóz polskich żołnierek z powstania warszawskiego, internowanych w północno-zachodnich Niemczech.

Duszpasterstwo Polek i Polaków w Niemczech po 1945 roku

Już w czerwcu 1945 roku Józef Gawlina otrzymał od papieża nominację jako duszpasterz „dla osób cywilnych Polaków w Niemczech i Austrii oprócz jurysdykcji dla wojskowych"^[3]. Od razu nawiązał kontakt z polskimi księżmi wyzwolonymi z niemieckich obozów koncentracyjnych w Dachau i Mauthausen. Ponad 500 z nich rozpoczęło pod jego kierownictwem pracę duszpasterską dla ponad dwóch milionów Polaków w angielskiej, francuskiej i amerykańskiej strefie okupacyjnej. Jego regularne wizytacje polskich obozów dipisowskich i Kompanii Wartowniczych podtrzymywały na duchu żyjących w niepewności Polaków. Przeprowadzał liczne rozmowy z władzami stref okupacyjnych w celu polepszenia warunków pobytu w obozach dipisowskich. Wydawał czasopisma informacyjno-religijne poświęcone aktualnej sytuacji Polaków w Niemczech i ich wewnętrznym rozterkom dotyczącym ważnych życiowych decyzji: powrót do już komunistycznego kraju czy dalsza emigracja? Odbywał liczne rozmowy w USA o ogólnych możliwościach emigracji Polaków z Niemiec do USA i Kanady.

Działalność w Watykanie

Po nominacji papieskiej na Opiekuna Duchowego Polaków na uchodźstwie Józef Gawlina przeniósł się w 1947 roku do Rzymu, skąd prowadził intensywną działalność na rzecz Polonii na całym świecie, a także dla administracji papieskiej. Odbywał liczne podróże, odwiedzał Polonię w Europie, w Ameryce Północnej i Południowej. Intensywne dwuletnie prace przygotowawcze do II soboru watykańskiego (1962-1965), które powierzył mu papież, przyczyniły się do pogorszenia jego stanu zdrowia. Józef Feliks Gawlina zmarł w Rzymie 21 września 1964 roku na atak serca. Po pierwszym pogrzebie na cmentarzu Campo Verano w Rzymie zwłoki biskupa zostały w 1965 roku, zgodnie z jego wolą, przeniesione na Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino.